KRÓTKA HISTORIA POLSKIEGO HAIKU

Wkrótce po tym jak Polska odzyskała swoją niepodległość po pierwszej wojnie światowej, literatura polska stała się bardziej otwarta na nowe literackie nurty, także te rodem z krajów orientalnych. Jednakże pierwsze polskie opracowanie dotyczące japońskiej literatury to książka Juliana Adolfa Święcickiego Historja literatury chińskiej i japońskiej wydana w Warszawie już w 1901 roku. Jeśli zaś chodzi o przekłady japońskich wierszy, to pierwszy taki wybór autorstwa Antoniego Lange został opublikowany również w Warszawie w 1908 roku pod tytułem Sintaisi-sho, poeci nowo-japońscy. W książce tej można także znaleźć zarys dziejów literatury japońskiej XIX wieku. Natomiast pierwsze polskie tłumaczenia haiku ukazały się w 1927 roku w eseju Stefana Łubieńskiego „Sztuka słowa i pieśniarstwa”, pochodzącym z książki Między Wschodem a Zachodem. Japonia na straży Azji.
———Po drugiej wojnie światowej do władzy w Polsce doszli komuniści. Fakt ten tłumaczy znacznie ograniczone relacje między polskimi autorami a zagranicznym światem literackim. Socrealizm zdominował polską scenę literacką spychając wszystkie inne nurty na margines. W konsekwencji żadne przekłady haiku nie ujrzały światła dziennego w naszym kraju w tamtych czasach. Prawdopodobnie dlatego pierwsza polska antologia klasycznych japońskich haiku Godzina dzikiej kaczki pojawiła się w 1966 roku w Wielkiej Brytanii. Została opracowana i zredagowana przez Aleksandra Jantę-Połczyńskiego.
———Haiku pojawiło się ponownie w polskich periodykach dopiero w 1975 roku, a mówiąc ściślej w miesięczniku „Poezja”, który był współredagowany przez Stanisława Grochowiaka. Po raz pierwszy cały numer polskiego czasopisma został poświęcony jedynie haiku, prezentując garść tłumaczeń haiku Bashō oraz obszerny esej prof. Wiesława Kotańskiego „Japoński siedemnastozgłoskowiec haiku”. Wreszcie pierwszym polskim poetą, który zamieścił haiku w swoim tomiku poezji Autobus do hotelu Cytera był Leszek Engelking w 1979 roku.
———W trakcie dekady mającej swój początek w 1980 roku można było zaobserwować znaczny wzrost liczby polskich utworów literackich inspirowanych orientalną filozofią, w tym haiku w szczególności. Niemniej jednak punkt zwrotny w postrzeganiu haiku nastąpił dopiero w 1983 roku, kiedy to pierwsza antologia klasycznych japońskich haiku pojawiła się w Polsce. Edytor antologii, Agnieszka Żuławska-Umeda, zatytułowała ją po prostu Haiku. Pozycja ta została opatrzona wstępem, komentarzami tłumaczki, reprodukcjami malarstwa, przykładami kaligrafii oraz posłowiem na temat historii haiku w Japonii napisanym przez Mikołaja Melanowicza.
———Lata dziewięćdziesiąte zaowocowały dalszym wzrostem liczby publikowanych w Polsce haiku i wierszy pokrewnych. Czesław Miłosz, jeden z polskich laureatów nagrody Nobla w dziedzinie literatury, przełożył z języka angielskiego zbiór klasycznych japońskich oraz współczesnych amerykańskich i kanadyjskich haiku, publikując owe przekłady w książce pod tytułem Haiku w 1992 roku. Publikacja ta rozbudziła ogromne zainteresowanie polskich czytelników tym krótkim gatunkiem literackim. Kolejna wartościowa pozycja ukazała się na rynku już wkrótce. W 1993 roku Antologia kanadyjskiego haiku pod redakcją Ewy Tomaszewskiej znalazła się na półkach polskich księgarni. Należy również wspomnieć o tym, że od listopada 1994 do listopada 1995 roku aż pięć numerów czasopisma „Haiku” pod redakcją poety Piotra Szybiaka zostało wydanych w Warszawie.
———Na samym początku XXI wieku pojawiła się wreszcie w kraju pierwsza narodowa antologia haiku zatytułowana Antologia polskiego haiku pod redakcją Ewy Tomaszewskiej. To opracowanie, które zawiera również przedmowę dotyczącą japońskich wpływów na kulturę i sztukę europejską, jest nieocenionym źródłem informacji na temat historii haiku w Polsce oraz kondycji polskiego haiku w owym czasie. Wybór prezentuje ponad 600 haiku i wierszy pokrewnych blisko 80 polskich autorów, szkicując 96-letnią historię polskiego haiku (od 1995 do 2001 roku).
———W ostatnich latach liczba poetów haiku w Polsce nadal rośnie. Istnieje obecnie kilka raczej nieformalnych grup poetyckich tworzących haiku. Tą, która pojawiła się najwcześniej jest grupa poetów ze Śląska, której liderem jest Felix Szuta, poeta i propagator haiku w naszym kraju. Szuta jest także redaktorem naczelnym „Pileusa”, literackiego dodatku do „Gazety Chojnowskiej”, w którym jest publikowanych wiele haiku lokalnych autorów. W 2001 roku członkowie tej grupy założyli Stowarzyszenie Polskich Twórców Haiku w Legnicy. To prawdopodobnie jedyne takie formalne stowarzyszenie w naszym kraju. Istnieje również druga, mniej liczna grupa śląskich poetów haiku skupiona wokół lidera Krzysztofa Karwowskiego. Członkowie tej grupy publikują utwory własne w periodycznym arkuszu literackim o nazwie „Pagina”.
———Kolejna grupa poetów haiku tworzy w Gdańsku, mieście uważanym za ważne kulturalne centrum północnej Polski. Członkowie tej grupy zdobyli kilka nagród i wyróżnień w prestiżowych narodowych i międzynarodowych konkursach haiku. W 2001 roku Piotr Szczepański uzyskał 3. Nagrodę w 6. Międzynarodowym Konkursie Haiku Kusamakura. W 2009 roku Dorota Pyra zdobyła Nagrodę Główną w Specjalnym Konkursie Haiku Shiki 2009 dla uczczenia pamięci Williama J. Higginsona.
———Ponadto w Polsce można również znaleźć wielu aktywnych twórczo poetów haiku, którzy nie są kojarzeni z żadną konkretną grupą poetycką. Wreszcie polska scena haiku obejmuje również kilku autorów żyjących i tworzących za granicą, np. Krzysztof Jeżewski (Paryż) i Lidia Rozmus (USA).
———Niewątpliwie jednym z najbardziej oryginalnych polskich poetów haiku jest Dariusz Brzóska Brzóskiewicz, także performer oraz promotor poetów młodego pokolenia. Brzóskiewicz pisał haiku do programów telewizyjnych i współpracował z kilkoma znanymi polskimi muzykami przy artystycznym projekcie „Haiku Fristajl”. Owocem tego projektu jest płyta CD wydana w 2006 roku, na której tekstami poszczególnych utworów muzycznych są haiku w języku polskim i japońskim. Brzóskiewicz wydał również w 2007 roku tomik własnych haiku zatytułowany Haiku Brzóski.
———Polska ma także wielu dobrych poetów haiku, których utwory są dostępne głównie w Internecie. Biorą oni aktywny udział w różnych forach haiku gdzie mogą szlifować i prezentować swoje utwory. Prawdopodobnie największym polskim forum literackim dostępnym w sieci jest „Serwis poetycki - Interkl@sa” (http://www.poezja.org). Składa się on z wielu portali poświęconych różnym gatunkom literackim. Jeden z takich portali w pełni dotyczy haiku i przyciąga wielu poetów, którzy publikują tam swoje teksty, np.: Maria Kowal, Jacek Margolak i Aneta Michelucci. Kilku twórców z tego portalu zdobyło nagrody i wyróżnienia w prestiżowych narodowych i międzynarodowych konkursach haiku, np. Marek Kozubek (Doroczna Nagroda Literacka Suruga Baika, konkursy Magazynu Internetowego Poezja Lirycznej Pasji) oraz Katarzyna Bielińska (Konkurs Haiku Festiwalu Kwiatu Wiśni w Vancouver).
———W 2005 roku Grzegorz Sionkowski utworzył nowe forum internetowe „forum.haiku.pl” (http://forum.haiku.pl). Serwis wydaje się być największą polską witryną internetową dotyczącą haiku i form pochodnych. Wielu uczestników tego forum publikuje tam swoje teksty, np.: Magdalena Banaszkiewicz, Artur Lewandowski, Robert Naczas, Mariusz Ogryzko, Katarzyna Prędota, Dorota Pyra, Bronisława Sibiga, Grzegorz Sionkowski, Juliusz Wnorowski, Rafał Zabratyński. Większość z tych osób ma także swoje własne strony internetowe bądź prowadzi blogi publikujące wiersze haiku. Kolejne cenne żródło haiku pojawiło się w Internecie w 2007 roku, kiedy Grzegorz Sionkowski rozpoczął publikowanie „małej antologii haiku po polsku” (http://antologia.haiku.pl). Prezentuje ona obecnie prawie 300 markowych haiku napisanych przez ponad 50 autorów.
———Reasumując, należy również wspomnieć, że w 2003 roku odbyło się w naszym kraju istotne spotkanie dotyczące haiku. Była nim, zorganizowana w Centrum Sztuki i Techniki Japońskiej „Manggha” w Krakowie, Międzynarodowa Konferencja Haiku pod hasłem: „Z haiku w XXI wiek”. Niestety w Polsce wciąż nie istnieje ogólnokrajowe stowarzyszenie haiku, co znacznie utrudnia stałe kontakty pomiędzy poszczególnymi grupami polskich poetów tworzących haiku. Kolejną przeszkodą jest brak przekładów klasycznych japońskich haiku oraz współczesnych haiku pisanych w głównych europejskich językach. Co więcej, brakuje zarówno polskich przekładów istotnych opracowań na temat teorii haiku (np. dzieł R. H. Blytha) jak i polskojęzycznych wersji klasycznych podręczników o haiku (np. takich autorów jak William J. Higginson czy Jane Reichhold). W rezultacie w Polsce powstaje wiele krótkich utworów jedynie formalnie podobnych do haiku, jednak nieoddających istoty tego gatunku literackiego, podczas gdy prawdziwe haiku są raczej rzadkością. Aczkolwiek pocieszający jest fakt, iż coraz więcej polskich haijinów (poetów haiku) nie tylko publikuje swoje utwory w międzynarodowych antologiach, czasopismach i magazynach internetowych, ale również zdobywa nagrody i wyróżnienia w prestiżowych narodowych i międzynarodowych konkursach haiku. Oznacza to, że Polska wydaje się być wyraźnie zauważalna na współczesnej mapie haiku.

Źródła
Tomaszewska, Ewa. Antologia polskiego haiku. Warszawa: Nozomi, 2001.
Internet.